Ελληνικά βιβλία στα χρόνια της Τουρκοκρατίας

Γράφει ο Γιώργος Ι. Ζωγραφάκης, συντ. δάσκαλος

Απαντώντας στην ερώτηση «Η ελληνική εκπαίδευση εκείνων των χρόνων τι είδους ελληνικά βιβλία είχε;», η ιστορικός Μαρία Ευθυμίου απαντά:

Το ελληνικό βιβλίο είχε ευρεία παραγωγή κατά τους αιώνες της Τουρκοκρατίας. Περισσότεροι από πέντε χιλιάδες  είναι οι τίτλοι των ελληνικών βιβλίων που τυπώθηκαν μέσα σε περίπου 350 χρόνια, από το 1480 έως το 1820, για να βρουν το δρόμο τους στον ελληνικό κόσμο εντός και εκτός Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Τα βιβλία αυτά αρχικά....

τυπώνονταν στην Βενετία, αλλά σταδιακά  και σε περισσότερες πόλεις του εξωτερικού, κυρίως στη Βιέννη. Είναι χαρακτηριστικό στο σημείο αυτό ότι, μεταξύ του 1800 και του 1820 ελληνικά βιβλία τυπώνονταν σε τυπογραφεία τριάντα τριών πόλεων – κυρίως του εξωτερικού, αλλά και σε λίγες της Οθωμ. Αυτοκρατορίας -, ανάμεσα στις οποίες η Βούδα, το Ιάσιο, η Μοσχόπολη, η Μόσχα, το Παρίσι, η Λειψία και φυσικά πάντα η Βενετία και η Βιέννη.

  Το δυναμικό του ελληνικού βιβλίου δείχνει και μία άλλη ενδιαφέρουσα παράμετρος. Ενώ οι Εβραίοι και οι Έλληνες της Οθωμ. Αυτ/ρίας είχαν δει από νωρίς, από τον 15ο ήδη αιώνα, - τον αιώνα εφεύρεσης της τυπογραφίας στην Ευρώπη – βιβλία να τυπώνονται στη γλώσσα τους, η τουρκική πλευρά άργησε πολύ να μπει στη διαδικασία αυτή. Τα πρώτα όμως βιβλία που τυπώθηκαν στην τουρκική γλώσσα ήταν βιβλία Καραμανλήδων τουρκόφωνων Χριστιανών Ορθόδοξων της Μικράς Ασίας, που έγραφαν την τουρκική γλώσσα με ελληνικά γράμματα.

  Τα ελληνικά βιβλία κατά τους πρώτους αιώνες της Τουρκοκρατίας ήταν κυρίως θρησκευτικά και εκκλησιαστικά, με το πέρασμα του χρόνου, όμως, αυξήθηκαν τα βιβλία ιστορίας, γεωγραφίας, φυσικής, χημείας, ιατρικής, αστρονομίας, μαθηματικών, φιλοσοφίας, φιλολογίας, δείχνοντας τον δυναμισμό της ελληνικής διανόησης του 18ου και 19ου αιώνα κυρίως.

  Στη Βιέννη τυπώθηκε η πρώτη ελληνική εφημερίδα, η «Εφημερίς», από τους Κοζανίτες αδελφούς Μαρκίδες Πούλιου, που είχε ευρεία διάδοση μέχρι και το 1797, οπότε την έκλεισαν οι αυστριακές αρχές. Εδώ, στην ίδια πόλη, τυπώνονταν, από το 1811 έως και το 1821, με φροντίδα του Αδαμάντιου Κοραή, του Άνθιμου Γαζή, του Θεόκλητου Φαρμακίδη – το σημαντικό δεκαπενθήμερο φιλολογικό περιοδικό « Ο Λόγιος Ερμής». Το περιοδικό αυτό διαβαζόταν θερμά εντός και εκτός Οθωμαν. Αυτ/ρία , με ύλη που προετοίμαζε τη μεγάλη αλλαγή και είχε, εξ αυτού, φιλοξενήσει στις σελίδες του τη γαλλική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Πολίτη, καθώς και τα Συντάγματα της Γαλλικής Επανάστασης. Εδώ, στη Βιέννη, τύπωσε και ο Ρήγας Βελεστινλής τα επαναστατικά φυλλάδια και τα βιβλία του, πριν τον προλάβει ο δήμιος το 1798, στο κάστρο του Βελιγραδίου.

  Πάντως, στο σημείο αυτό αξίζει να αναφερθεί ότι, παράλληλα με τη λόγια παραγωγή, ζήτηση είχαν βιβλία μαντικής ή λαϊκής ιατρικής που κυκλοφορούσαν παράλληλα με πολλά χειρόγραφα βοηθήματα ιατρικής και μαγείας, περιζήτητα ανάμεσα στους καθημερινούς απλούς ανθρώπους. Από τα χειρόγραφα αυτά, μεγάλης σημασίας είναι τα Ιατροσόφια, τα οποία, κατά κάποιον τρόπο, συνέχιζαν να αξιοποιούν κεκτημένα της αρχαίας ελληνικής, ρωμαϊκής, βυζαντινής και αραβικής ιατρικής, ανάμικτα με εμπειρικές λαϊκές ιατρικές εφαρμογές – με τη συνοδεία, πολλές φορές, μαγικών επικλήσεων και σημείων. 

           (βιβλίο Μ. Ευθυμίου ΡΙΖΕΣ ΚΑΙ ΘΕΜΕΛΙΑ, σελ. 142 κ. ε.)