Χρήστος Αθ. Φυλαχτός
Δάσκαλος – Συγγραφέας
«’Πόψι μας κλέψαν τη Μανιώ
τρεις Τούρκοι Αρβανιτάδις
την πήραν και την πήγανι
πάνω στους κιρχανάδις ...»
Μύθος ή πραγματικότητα; Ψέμα ή αλήθεια; Είναι ερωτήματα που πρέπει να απαντηθούν, έτσι ώστε ο αναγνώστης αυτού του άρθρου να διαπιστώσει τι κρύβεται πίσω από ένα δημοτικό τραγούδι που έσωσε η προφορική παράδοση του τόπου και που εξελίχθηκε σε έθιμο που αναβιώνει μέχρι τις μέρες μας.
Ο Μοναχός Συνέσιος Γεννατάς στο βιβλίο του «Νερό από τις έξι βρύσες, Μικρό οδοιπορικό στην παράδοση του Πολυγύρου», αναφέρει στη σελίδα 201 ότι το τραγούδι «Μανιώ» μας μιλάει για την αρπαγή μιας κοπέλας με τη βία από τους Τούρκους. Στη συγκεκριμένη καταγραφή συναντάμε πέρα από την αρπαγή και κάποιες διαφοροποιήσεις στον τρόπο που τραγουδιέται σήμερα στη Γαλάτιστα αλλά και στην ευρύτερη περιοχή.
Όμως εκτός από το δημοτικό τραγούδι σώζεται όπως ανέφερα παραπάνω κι ως δρώμενο το οποίο λαμβάνει χώρα κάθε χρόνο στις 5, 6 και 7 Ιανουαρίου θέλοντας να τεκμηριώσει με αυτόν τον τρόπο ο λαός την ύπαρξη της Μανιώς ως προσώπου.
Με βάση την προφορική παράδοση αλλά και άλλες πηγές, η Μανιώ εμφανίστηκε στα τέλη του 19ου αιώνα ή στις αρχές του 20ου αιώνα.
Η Μανιώ ήταν μια όμορφη Γαλατσάνα που ήταν ξακουστή για την ομορφιά της. Όλοι οι άντρες της περιοχής, μικροί και μεγάλοι, ξένοι και ντόπιοι, περνούσαν από το κονάκι της για να αντικρύσουν τη θωριά της και να τη θαυμάσουν. Ο κύρης της και η μάνα της την είχαν καλά προφυλαγμένη στο σπιτικό τους από τα αδιάκριτα βλέμματα των υποψήφιων μουστερήδων. Κάπως έτσι κυλούσε ο καιρός σ’ εκείνα τα απροσκύνητα μέρη ώσπου σκίρτησε η καρδιά της και ερωτεύτηκε έναν νιο του τόπου. Κι ενώ η αγάπη τους φούντωνε και θέριωνε, ο αναιδής γιος του Τούρκου Τσαούση (επιτρόπου) της περιοχής την ερωτεύτηκε και μέσα στην παραζάλη της εξουσίας την έκλεψε με τη βία, πάρα τις αντιδράσεις της.
Το χωριό ανταριάστηκε και ξεσηκώθηκε. Όμως οι Τούρκοι ήταν ανυποχώρητοι, ειδικά ο γιος, αντίθετα με τις προτροπές των γονιών του που σέβονταν και τιμούσαν τις παραδόσεις και τη θρησκεία των ντόπιων.
Παρά τις προσπάθειες των προκρίτων και των γεροντότερων δεν υπήρξε κανένα αποτέλεσμα για την επιστροφή της Μανιώς στο πατρικό της.
Έτσι ο αγαπημένος της Μανιώς με τους φίλους του ανέλαβαν δράση. Σκέφτηκαν το κόλπο της καμήλας, κάτι σαν το δούρειο ίππο των αρχαίων Αχαιών στην Τροία. Ετοίμασαν αρχικά ένα γλέντι και με τη βοήθεια μιας πρωτότυπης κατασκευής καμήλας, όπου κρύφτηκαν από κάτω, κίνησαν για να βρουν τη φυλακή της όμορφης νέας. Μόλις έφτασαν κοντά στην απόρθητη φυλακή έκαναν αστεία και περίεργα καμώματα προκαλώντας τα γέλια των Τούρκων. Στη συνέχεια τους έμπασαν μέσα στην αυλή του δίπατου σπιτιού όπου τη φύλαγαν. Έπειτα τους μέθυσαν, έκρυψαν τη Μανιώ κάτω από την καμήλα και εξαφανίστηκαν στα στενοσόκακα του χωριού.
Την επόμενη μέρα για να προλάβουν τους Τούρκους να μην την ξαναπάρουν πίσω τέλεσαν το γάμο των δυο ερωτευμένων νέων.
Κάπως έτσι διαδραματίστηκαν τα γεγονότα. Όμως πώς τα γνωρίζουμε; Τι είναι αυτό που μας υποδηλώνει ότι η Μανιώ ήταν υπαρκτό πρόσωπο;
Με βεβαιότητα δεν μπορούμε να το πούμε. Όμως το δρώμενο που σώζεται μέχρι και σήμερα έρχεται να επιβεβαιώσει την παράδοση, το θρύλο και την ιστορία.
Συγκεκριμένα κάθε χρόνο στη Γαλάτιστα Χαλκιδικής, στις 5, 6 και 7 Ιανουαρίου αναβιώνουν οι κουδούνες, η καμήλα, η αρπαγή και ο γάμος.
Η κατασκευή της καμήλας από τα πρώτα χρόνια αναβίωσης του εθίμου ήταν μια ιεροτελεστία. Μικροί και μεγάλοι, την παραμονή των Θεοφανείων, είχαν πολλή δουλειά. Όλοι συμμετείχαν για να φτιάξουν το ομοίωμα. Τον πρώτο καιρό η καμήλα ήταν βαριά, γι’ αυτό χρειάζονταν πολλά άτομα για τη μεταφορά τους. Αυτός ήταν ο λόγος που την κουβαλούσαν αρχικά έξι και στη συνέχεια τρεις λόγω της αντικατάστασης του ξύλου από πλαστικό και του τριχώματος από λεπτό ύφασμα.
Τα πρώτα χρόνια και μέχρι το 1930 στόλιζαν δύο καμήλες. Η κάθε ενορία έβγαζε τη δική της. Οι ενορίτες της Παναγίας ονομάζονταν «Σκαλιουτάδες», ενώ οι ενορίτες του Αγίου Γεωργίου «Μαζιουτάδες». Όταν ολοκλήρωναν, όλο το χωριό συναντιούνταν στο παζάρι όπου γινόταν τρικούβερτο γλέντι.
Μετά το 1930 ξεκίνησε να φτιάχνεται μόνο μια καμήλα η οποία έβγαινε στα σοκάκια του χωριού μετά τον αγιασμό των υδάτων, ανήμερα των Θεοφανείων.
Οι νέοι που μεταφέρουν την καμήλα ονομάζονται «καμλάρηδες» και είναι συντεταγμένοι ο ένας πίσω από τον άλλο, κρυμμένοι κάτω από την καμήλα και τα σαγίσματα. Γέρνουν δεξιά – αριστερά. Χορεύουν και χτυπούν κουδούνια. Κάποιες φορές χαμηλώνουν για να ανέβει στη ράχη τους ο καμηλιέρης.
Μπροστά από το ομοίωμα χορεύουν οι Τζαμαλαροί , φουστανελάδες Έλληνες, που κρατούν κρασί και τραγουδούν τη Μανιώ.
Παλαιότερα οι Τζαμαλαροί ή Τζαμαλάρηδες φορούσαν μάσκες βρίσκοντας έτσι την ευκαιρία να μπαίνουν στα σπίτια και να κλέβουν λουκάνικα ή άλλα αγαθά, οπότε τους το απαγόρεψαν.
Η καμήλα μαζί με τους Τζαμαλάρηδες γυρνούσαν σε όλες τις γειτονιές του χωριού, όπου τους περίμεναν οι νοικοκυρές για να τους κεράσουν ούζο ή κρασί, συνοδευόμενο με μεζέ, αφού πρώτα χόρευαν μια στροφή μαζί τους. Προτού φύγουν από το σπίτι τους κρεμούσαν λουκάνικα, άλλα αγαθά ή και φιλοδωρήματα.
Στις 5 Γενάρη γυρίζουν οι νέοι με κουδούνια όλο το χωριό και ταυτόχρονα ετοιμάζουν την καμήλα. Στις 6 Ιανουαρίου, ανήμερα των Θεοφανείων, η καμήλα μετά τον αγιασμό των υδάτων και τον εκκλησιασμό των πιστών περιδιαβαίνει όλο το χωριό, προκαλώντας κέφι, γέλιο και διασκέδαση κατά τη διάρκεια όλης της ημέρας.
Στις 7 του Γενάρη έχουμε την αναπαράσταση του γάμου, όπου τη θέση της Μανιώς υποδύεται ένας νέος, ο οποίος ντύνεται νύφη με έντονο βάψιμο των χειλιών.
Την ημέρα του γάμου όλοι μαζί, γαμπρός, νύφη, κουμπάρος, παράνυφοι, ντόπιοι και ξένοι διασκεδάζουν, πίνουν και χορεύουν. Όταν γυρίσουν όλο το χωριό, συγκεντρώνονται στο παζάρι όπου το γλέντι συνεχίζεται έως το πρωί.
Με βάση αυτά που παρέθεσα παραπάνω μπορεί να μην απαντήθηκαν πλήρως αν η αρπαγή της Μανιώς είναι μύθος ή πραγματικότητα, ψέμα ή αλήθεια. Όμως φαίνεται το μπλέξιμο και η συνέχεια ανάμεσα στην παράδοση, το θρύλο και την ιστορία. Οπότε έγκειται στον καθένα να ψάξει αυτό που κουβαλάει μέσα του από γενιά σε γενιά για να μάθει τι είναι τόπος, πατρίδα και ιστορία.
Βιβλιογραφία
1) Γεννατάς Συνέσιος Μοναχός, Νερό από τις έξι βρύσες, Μικρό οδοιπορικό στην παράδοση του Πολυγύρου, εκδ. Νομαρχιακή αυτοδιοίκηση Χαλκιδικής, Μάρτιος 2005.
2) Ζαφειρούδη – Πιλάτη Ελ. Ανθεμούς – Γαλάτιστα Στα χρόνια της στοργής, εκδ. Σύγχρονη Παιδεία, Θεσσαλονίκη 1996.
3) Καραμπατάκης Αστ., Γαλάτιστα, σελίδες από την Ιστορία μας, Μάιος 2002.
4) Φυλαχτός Χρ., Μανιώ η Γαλατσάνα, εκδ. Αφοί Κυριακίδη, Παλαιόχωρα 2020.
5) Προφορικές μαρτυρίες κατοίκων της Γαλάτιστας.
6) Διαδίκτυο.
ΠΑΓΧΑΛΚΙΔΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ, Τεύχος 45ο
ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ – ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ – ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου