"ΟΥΔΕΙΣ ΠΛΕΟΝ ΑΧΑΡΙΣΤΟΣ ΤΟΥ ΕΥΕΡΓΕΤΗΘΕΝΤΟΣ"

powered by Agones.gr - livescore

Τετάρτη, 1 Φεβρουαρίου 2017

ΝΑΥΤΙΚΗ ΜΟΙΡΑ ΙΕΡΙΣΣΟΥ (Ε.Λ.Α.Ν. VI.) - Οι Θαλασσομάχοι της λευτεριάς


του Χρήστου Καραστέργιου

Σημαιοστολισμένο  καΐκι του ΕΛΑΝ στο λιμάνι της Θεσσαλονίκης. Στις 30 Οκτωβρίου του 1944, 12 εξοπλισμένα σκάφη του ΕΛΑΝ Ιερισσού και πολλά βοηθητικά, σημαιοστολισμένα, μπαίνουν στο ελεύθερο (μετά την αποχώρηση των Γερμανών) λιμάνι της Θεσσαλονίκης. Σπύρος Μελετζής, «Με τους αντάρτες στα βουνά», σ. 274.

Ο ΠΟΛΕΜΟΣ...


Το πρωί της 28ης Οκτωβρίου του 1940, με την απόρριψη του ιταλικού τελεσιγράφου από τον Έλληνα Πρωθυπουργό Ιωάννη Μεταξά, η Ελλάδα μπαίνει επίσημα στον πόλεμο εναντίον της Ιταλίας. Η Χαλκιδική συμμετείχε με 2 Συντάγματα Πεζικού, το 31o και το 66oii που από τις πρώτες ημέρες του πολέμου πολέμησαν με αυτοθυσία και ηρωισμό.
Πολλοί Χαλκιδικιώτες έπεσαν για την πατρίδα στα Αλβανικά βουνά. Ανάμεσά τους οι Ιερισσιώτες Βασίλειος Τζίτζιοςiii στο ύψ. 802 (Μπούμπεσι) και Γεώργιος Μαραγκόςiv στο Πόγραδετς, ο Γεώργιος Χασάπηςv και ο Κων/νος Λενούδηςvi από την Στρατονίκη, κ.π.α.vii. Το υψηλό μαχητικό φρόνημα του ελληνικού στρατού και η ικανότητα των ελλήνων αξιωματικών υπερκέρασαν στα πεδία των μαχών τις υπέρτερες, σε αριθμό και εξοπλισμό, στρατιωτικές δυνάμεις του εχθρού.
Lexar:ΕΛΑΝ ΜΙΚΡΕΣ ΦΩΤ:Ιερισσιώτες στην Αλβανία το 1940:1941 Αλβανία Βασίλης Πασχαλίδης,Γιώργος Χρυσούλης,Νικόλαος Κατσαντώνης,Στεργιανός Τσαμανδάνης,Γιάννης Τερτυλίνης 2 αντίγραφο.JPG

27 Φεβρουαρίου του 1941, Ιερισσιώτες φαντάροι στα βουνά της Αλβανίας. Από αριστερά: Βασίλειος Πασχαλίδης, Γεώργιος Χρυσούλης, Νικόλαος Κατσαντώνης, Στεριανός Τσαμανδάνης, Ιωάννης Τερτυλίνης. Φωτογραφία του Σ. Τσαμανδάνη.

Σύντομα άρχισε η αντεπίθεση των Ελληνικών Σωμάτων στα βουνά της Β. Ηπείρου και την προέλασή τους κατάφερε να τη μετριάσει μόνο ο βαρύς χειμώνας του 1940-41. Γράφει σχετικά στο προσωπικό του ημερολόγιο ο Ιερισσιώτης Αργύρης Παπαργύρηςviii,«23 Δεκεμβρίου. Ήλθε ένας στρατιώτης του ιππικού από το μέτωπο. Τον ρωτήσαμε πώς παν οι επιχειρήσεις του πολέμου. Μας λέγει ότι οι επιχειρήσεις παν καλά αλλά ήμασταν δέκα ημέρες νηστικοί μέσα στα χιόνια και τα άλογά μας ψόφησαν από την πείνα και το κρύο. Από ιππείς γίναμε πεζοί». Μεγάλος αριθμός στρατιωτών υπέφερε από κρυοπαγήματα και πολλοί από αυτούς έχασαν τη ζωή τους. Μεταξύ αυτών οι Ιερισσιώτες, Δημήτριος Κοντός του Νικολάουix· άφησε την τελευταία του πνοή το 1941 στο 4ο Σ.Ν. Θεσ/νίκης όπου μεταφέρθηκε με κρυοπαγήματα από το μέτωπο σε ηλικία 25 χρ., και ο Ιωάννης Μανώλης ή Μανωλούδας· εξέπνευσε στην Ιερισσόx τον Απρίλιο του 1942 σε ηλικία 32 χρ., μετά από εκτενή κρυοπαγήματα που υπέστη στο Αλβανικό μέτωπο. Την οπισθοχώρηση και την οριστική ήττα του Ιταλικού στρατού την απέτρεψε η Γερμανική εισβολή στην Ελλάδα στις 6 Απριλίου του 1941.
Lexar:ΕΛΑΝ ΜΙΚΡΕΣ ΦΩΤ:Βασίλειος Τζίτζιος, 1941, έπεσε στο υψ. 802, στο Μπούμπεσι.-.jpg
Ο Βασίλειος Τζίτζιος έπεσε ηρωικά μαχόμενος για την πατρίδα, στο διάστημα 9- 11 Μαρτίου του 1941 στο ύψωμα 802 (Μπούμπεσι) . κατά τη διάρκεια της εαρινής επίθεσης του Μουσολίνι.

ΣΤΗ ΔΙΑΦΥΓΗ

Η ταχεία κατάρρευση της γιουγκοσλαβικής άμυνας είχε ως αποτέλεσμα την κατάρρευση του ασθενούς ελληνοαγγλικού μετώπου στην κεντρική Μακεδονία. Στις 23 Απριλίου του 1941 ο Στρατηγός Τσολάκογλου παραδόθηκε και ο Βασιλιάς με την κυβέρνηση εγκατέλειψαν την χώρα. Τμήματα του ελληνικού, αγγλικού και νεοζηλανδικού στρατού οπισθοχωρούν μέσω της χερσονήσου του Άθω και της Σιθωνίας. Ιδιαίτερα από τη περιοχή της Ιερισσού. Οι Ιερισσιώτες όπως και οι κάτοικοι των γύρω χωριών, προσπαθούν να τους βοηθήσουν και να τους περιθάλψουνxi. Έξω από την κωμόπολη οι στρατιώτες, στην περιοχή του λιμανιού και της εκκλησίας του Αγίου Παύλου, αφήνουν ή ανατινάζουν οχήματα, άρματα και πολεμοφόδιαxii. Πλοία και υποβρύχια του Ελληνικού Ναυτικού, για δύο ημέρες, τους μεταφέρουν από τον κόλπο του Αγίου Όρους στη Μέση Ανατολή. Πολλοί όμως καθυστερούν και μένουν πίσω. Ιερισσιώτες ψαράδες και ναυτικοί τους φυγαδεύουν με κίνδυνο της ζωής τους στην Λήμνο και στη Λέσβο, για να φύγουν αργότερα για το Κάιρο και την Αλεξάνδρεια της Αιγύπτουxiii. Μαζί τους διαφεύγουν στη Μέση Ανατολή πολλοί Χαλκιδικιώτες που υπηρετούσαν τότε στο Ελληνικό Ναυτικό. Όπως οι Ιερισσιώτες Νικόλαος Παπαστεριανός του Γεωργίου, υπηρέτησε καθ΄ όλη τη διάρκεια του πολέμου στο αντιτορπιλικό «Βασίλισσα Όλγα» ως υδροφωνητής, και ο Χρήστος Μητσάκας του Δημητρίου, υπηρέτησε στο θρυλικό υποβρύχιο «Παπανικολής» ως πυροβολητήςxiv.

Lexar:ΕΛΑΝ ΜΙΚΡΕΣ ΦΩΤ:1941, Κοντός:Δ. Κοντός 1941.jpg
1941, Ο Δημήτριος Κοντός λίγες μέρες πριν αφήσει την τελευταία του πνοή στο Σ. Ν. Θεσ/κης από κρυοπαγήματα που υπέστη στο μέτωπο. [Φωτογραφία της Δ. Κοντού- Μήτρου]

Ομάδα νεαρών με αρχηγό τον Γιάννη τον Κερκυραίοxv κατέστρεφε το πολεμικό υλικό που άφηνε πίσω του ο στρατός, για να μη πέσει στα χέρια των Γερμανών. Παράλληλα και για μήνες περιέθαλπαν, με την βοήθεια των συγχωριανών τους, τους Άγγλους και τους Νεοζηλανδούς στρατιώτες που κρυβόταν στις καλύβες, καθώς και στα γύρω υψώματα της Ιερισσού, μέχρι να μπορέσουν να τους μεταφέρουν σε κάποιο νησίxvi. Σχεδόν όλοι οι κάτοικοι της περιοχής που διέθεταν σκάφος μετείχαν με κίνδυνο της ζωής τους στη διαφυγή. Ανάμεσά τους και ο παλιός μακεδονομάχος Αστέριος Ψέμμαςxvii. Τη διάσωσή του μέσω της περιοχής της Ιερισσού και του Αγίου Όρους σώζει στο βιβλίο του «Με τόλμη για την ελευθερία» ο Νεοζηλανδός ανθυπολοχαγός, τότε, και μετέπειτα υποστράτηγος W. B. “SandyTHOMASxviii. Αργότερα, η κυβέρνηση της Νέας Ζηλανδίας για να τιμήσει τους ανθρώπους που με αυτοθυσία περιέθαλψαν και βοήθησαν τους στρατιώτες της, έστειλε ευχαριστήρια επιστολή στην Ιερισσό και στις γύρω από αυτήν κοινότητεςxix.

ΚΥΝΔΥΝΟΣ ΠΡΟΣΑΡΤΗΣΗΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΟΡΟΥΣ ΣΤΟ ΒΟΥΛΓΑΡΙΚΟ ΚΡΑΤΟΣ

Με την παράδοση της Ελλάδας στους Γερμανούς ξεκίνησε η τριχοτόμηση του Ελληνικού κράτους ανάμεσα στην Ιταλική, Γερμανική και Βουλγαρική ζώνη Κατοχής. Η κεντρική Μακεδονία έμεινε κάτω από γερμανική διοίκηση ενώ ανατολικά από τον Στρυμόνα ως τον Έβρο με τις νήσους Θάσο και Σαμοθράκη πέρασε στα χέρια των Βουλγάρων. Οι Βούλγαροι γρήγορα ενσωμάτωσαν την Α. Μακεδονία και τη Θράκη στο Βουλγαρικό κράτος και ξεκίνησαν μία συστηματική προσπάθεια αφελληνισμού της περιοχής. Χιλιάδες Έλληνες εκτοπίστηκαν προς τις γερμανοκρατούμενες περιοχές της Μακεδονίας. Παράλληλα ζητούσαν από τους Γερμανούς και την είσοδο βουλγαρικού στρατού στην Αθωνική πολιτεία. Για τον λόγο αυτόν προωθήθηκε ένα βουλγαρικό τάγμα, από τις πρώτες ημέρες της Κατοχής, στην Ιερισσόxx. Μπροστά στον κίνδυνο της Βουλγαρικής Κατοχής του Αγίου Όρους και της μετέπειτα ενσωμάτωσής του στο βουλγαρικό κράτος, η Έκτακτη Διπλή Ιερά Σύναξη έστειλε επιστολή στον Αδόλφο Χίτλερ που ζητούσε να τεθεί η Αθωνική Πολιτεία «υπό την υψηλήν προστασία του και κηδεμονίαν». Στην επιστολή αυτή αντέδρασαν η ρωσική Ι. Μ. Παντελεήμονος και η βουλγαρική Ι. Μ. του Ζωγράφου και ιδιαίτερα ο ρώσος αντιπρόσωπος της Ι. Μ. Παντελεήμονος Βασίλειος Κριβοσέινxxi.
Με αυτόν τον τρόπο απαγορεύτηκε στον βουλγαρικό στρατό η είσοδος στο Α.Ο. και εγκαταστάθηκε γερμανική φρουρά στην Ιερισσό υπό την διοίκηση του Γιάρινxxii.Ο έλεγχος και η άδεια εισόδου πολιτών στο Α.Ο. δινόταν από τον σταθμάρχη της Ελλην. Χωροφυλακής Ιερισσούxxiii.

Lexar:ΕΛΑΝ ΜΙΚΡΕΣ ΦΩΤ:Ν. Ζηλανδία ευχαρηστήριο:Νέα Ζηλανδία ευχαριστήριο.jpg
Ευχαριστήριο της κυβέρνησης της Ν. Ζηλανδίας προς την τότε κοινότητα Ιερισσού για την βοήθεια και την περίθαλψη των Νεοζηλανδών στρατιωτών στον Β' Π.Π..

Η ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗΣ
Το 1941 δημιουργήθηκε μία από τις πρώτες αντιστασιακές οργανώσεις στην Β. Ελλάδα, η ΥΒΕ (Υπερασπισταί Βορείου Ελλάδος), που αργότερα μετονομάστηκε σε ΠΑΟ (Πανελλήνια Αντιστασιακή Οργάνωση). Στόχος της ήταν η απόκρυψη και στη συνέχεια η φυγάδευση προς τη Μ. Ανατολή ανδρών των συμμαχικών δυνάμεων που εγκλωβίστηκαν μετά την Γερμανική εισβολή.
Τον πρώτο πυρήνα αντίστασης στη Χαλκιδική οργάνωσε ο Άγγελος Αγαπητός από την Ορμύλιαxxiv. Γρήγορα η οργάνωση αναπτύχθηκε μέσω της «Κλαδούπολης» και συμπεριέλαβε και άλλες αντιστασιακές δράσεις. Στελέχη της οργάνωσης στην Ιερισσό αναφέρονται κατά τον αξιωματικό της ΥΒΕ/ΠΑΟ, ταγμ/ρχη Γιάννη Παπαθανασίου οι: Αστέριος Χασάπης, Νικόλαος Πέτρουxxv, Δημήτριος Τερτιλίνης, Γεώργιος Τζίτζιος, Ιωάννης Τζίτζιοςxxvi, κ.α.. Η σημαντικότερη δράση των μελών της οργάνωσης στην Ιερισσό ήταν η περίθαλψη και η διαφυγή στρατιωτών και αξιωματικών στην Μέση Ανατολή. Οργανωτικό ρόλο είχε ο δάσκαλος Νικόλαος Πέτρουxxvii. Έκρυβαν και φρόντιζαν τους ξένους στρατιώτες σε καλύβες γύρω από την κωμόπολη · πολλές φορές ανάμεσα σε οικόσιτα ζώα για να μη πέσουν στην αντίληψη των Γερμανώνxxviii. Αρχικά, λόγω του μεγάλου αριθμού τους, η διαφυγή με καΐκι ή πολλές φορές με υποβρύχιο, γινόταν ανά δεκάδες. Αξιόλογη δράση σ΄ αυτήν είχε και ο Ιερισσιώτης Ιωάννης Μαυρουδής. Τον Νοέμβριο του 1942 παρέλαβε με το καΐκι του, από τον Πολυγυρινό αξιωματικό της ΥΒΕ/ΠΑΟ, Τάκη Αθ. Παλαμήδη, πέντε χιλιάδες χρυσές λίρες Αγγλίας, πολεμοφόδια και επιστολή του στρατηγείου της Μέσης Ανατολής που αναγνωρίζει την οργάνωση, και τα παρέδωσε με πολλούς κινδύνους σε σύνδεσμό τους στη Θεσσαλονίκηxxix. Τα χρήματα αυτά και τα πολεμοφόδια ήταν σημαντικά για την ανάπτυξη της αντιστασιακής δράσης της ΥΒΕ/ΠΑΟ και τη δημιουργία του ένοπλου σκέλους της.

Lexar:ΕΛΑΝ ΜΙΚΡΕΣ ΦΩΤ:Νοέμβριος 1944.tif
Τον Νοέμβριο του 1944 αντιπροσωπεία 3 Νεοζηλανδών στρατιωτικών επισκέφτηκε επίσημα το Άγιο Όρος και τους γύρω από αυτό οικισμούς για να αποδώσει εύφημη μνεία για τη περίθαλψη και διάσωση εκατοντάδων συμμάχων από τους Γερμανούς. Στη φωτογραφία διακρίνεται ένας από τους Νεοζηλανδούς αξιωματικούς (με την πλάτη στη φωτογραφία) στο Άγιο Όρος τον Νοέμβριο του 1944. Νοεμ. 1944, από τον ΝΖ W. G. McClymont (Photos Ref: PAColl- 4161- 01- 102) Εθν. Βιβλ. ΝΖ.


ΤΟ ΕΛΑΝ
Ο χειμώνας του 1941-42 ήταν δύσκολος για την κωμόπολη της Ιερισσού (όπως σε όλη την Ελλάδα). Τα σπίτια γέμισαν με εκτοπισμένους Έλληνες της Α. Μακεδονίας και της Θάσου. Μας αφηγείται γι΄ αυτό η Άννα Γ. Μητσάκα: «οι Ιερισσιώτες φιλοξενούσαμε στα σπίτια μας ανθρώπους από Ξάνθη, Δράμα, Καβάλα, Θάσο, Θεσσαλονίκη μέχρι και από το Δοξάτο, που ήλθαν κυνηγημένοι από τους Βουλγάρουςxxx». Ευτυχώς αυτές τις χρονιές “έπεσε” πολύ ψάρι στον κόλπο της Ακάνθουxxxi και με τα λίγα που είχαν οι κάτοικοι κατάφεραν να περάσουν κάπως καλύτερα από ό,τι οι κάτοικοι στις πόλεις.
Στα μέσα του 1942 οργανώνονται οι πρώτες ομάδες του Ε.Α.Μ. «Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο» Χαλκιδικής. Μία από τις πρώτες οργανώσεις είναι και της Ιερισσού. Σε αυτό δουλεύουν ακούραστα ο Νίκος ο Μαρίνος από την Ιερισσό, ο Νίκος Νικησιανιώτης από το Ραχώνι Θάσου, ο Γ. Πέκης με την αδελφή του Ρωξάνη από τη Δράμα, κ.α.xxxii.
Η είδηση της ήττας του γερμανικού στρατού στο Ελ Αλαμέιν τον Νοέμβριο του 1942 και η νίκη του Σοβιετικού Στρατού στο Στάλιγκραντ το Φλεβάρη του 1943, αναπτέρωσαν το ηθικό του ελληνικού λαού και φούντωσαν σε όλη την Ελλάδα την αντίσταση κατά των Γερμανών. Στις αρχές του 1943 ένοπλα σώματα του ΕΛΑΣ «Ελληνικός Λαϊκός Απελευθερωτικός Στρατός» προωθήθηκαν στη Μακεδονία και στη Χαλκιδική και δημιουργήθηκε το 31ο Σύνταγμα του ΕΛΑΣ με έδρα τον Χολομώντα. Η διαφορά του ΕΛΑΣ με τις άλλες αντιστασιακές οργανώσεις στην Ελλάδα ήταν ότι είχε μαζικό αντιστασιακό χαρακτήρα. Κατά τον Νικόλαο Παπαζαρία, η Ιερισσός μετείχε με 180 άντρες και γυναίκες στο ΕΑΜ, ΕΛΑΣ και στο ΕΛΑΝxxxiii.

Lexar:ΕΛΑΝ ΜΙΚΡΕΣ ΦΩΤ:ΕΛΑΝ Χάρτης βιβλίου:ελαν χάρτης.jpg
Χάρτης του χώρου δράσης του ΕΛΑΝ Β. Ελλάδας από το εξώφυλλο του βιβλίου του Σ. Σπίντζου.


Πέντε νεαρά παιδιά ηλικίας 20 με 27χρ. από την Θάσο που κατέφυγαν στην Ιερισσό, με επικεφαλής τον Σαράντη Σπίντζοxxxiv ρίχνουν την ιδέα του αντάρτικου της θάλασσας. Στα τέλη του Απρίλη του 1943 οργανώνουν την ιδρυτική ομάδα του ΕΛΑΝ (Ελληνικό Λαϊκό Απελευθερωτικό Ναυτικό)xxxv με έδρα την Ιερισσό. Διοικητής ανέλαβε ο Σ. Σπίντζος ως μεγαλύτερος ηλικιακά και με μεγαλύτερη εμπειρία στη ναυτοσύνη. Γράφει ο καπετάν Σαράντης: «Η Χαλκιδική με τους 3 μεγάλους βραχίονές της, με τις δαντελωτές παραλίες της, με τις βραχώδεις και απόκρημνες ακτές της, με τους πολλούς κόλπους της, λιμάνια, όρμους, αραξοβόλια, δεσπόζει σ΄ όλους τους θαλάσσιους δρόμους του Β. Αιγαίου… Αποτελούσε δηλαδή ένα πρώτης τάξης ορμητήρι και μετερίζι να χτυπηθούν σε αυτούς τους κόμβους οι Γερμανοιxxxvi».

Lexar:ΕΛΑΝ ΜΙΚΡΕΣ ΦΩΤ:Σοφιανός, σκάφος του ΕΛΑΝ:ΕΛΑΝ 1944, Σοφιανός.jpg
1944, σκάφος του ΕΛΑΝ. Διακρίνεται ο καπετάν Μιλτιάδης ο Σοφιανός (με το μωρό στην αγκαλιά), δύο ακόμα Ελανίτες και κοπέλες. [Φωτογραφία της Μ. Σοφιανού]


Σύντομα ήρθαν σε επαφή με νέους ναυτικούς της Ιερισσού και δημιούργησαν την πρώτη αξιόλογη ομάδαxxxvii. Λόγω της παρουσίας των Γερμανών στην Ιερισσό, η βάση του ΕΛΑΝ μεταφέρθηκε αρχικά στην Αμμουλιανή και στο Άγιο Όρος. Ένα μέλος του αντάρτικου ναυτικού έλεγχε στη σκάλα της Τρυπητής την κίνηση προς το όμορφο νησί. Σε περίπτωση εισόδου Γερμανών ή άλλων ύποπτων στοιχείων, ειδοποιούσε απέναντι το σύνδεσμό του και έπαιρναν τα αναγκαία μέτρα. Με αυτό τον τρόπο και με τη βοήθεια των φιλοπρόοδων κατοίκων του νησιού, απέκτησε η οργάνωση μία σχετική ασφάλεια. Από την Αμμουλιανή εντάχθηκαν στο ΕΛΑΝ ο Μιλτιάδης Σοφιανός, ο αδελφός του Χρήστος Σοφιανός, ο Αλέκος Χατζηιωάννου ή Σκουπιώτης λόγω της καταγωγής του, κ.α..
Το αντάρτικο της θάλασσας υπαγόταν αρχικά στο 31ο Σύνταγμα Χαλκιδικής. Ο ρόλος του περιοριζόταν κυρίως στη συλλογή πληροφοριών, τη μεταφορά μαχητών, οπλισμού και πολεμοφόδιων για τον ΕΛΑΣ και χρησιμοποιούνταν ως σύνδεσμος ανάμεσα στις αντάρτικες ομάδες. Στο ξεκίνημα της οργάνωσης ο οπλισμός ήταν φτωχός. Αποτελούνταν από ένα μικρό πιστόλι που τους χάρισε μία δασκάλα, δύο ιταλικές χειροβομβίδες, και συμπληρώνονταν από μαχαίρια, καμάκια και γάντζους. Περιπολούσαν στις τρεις χερσονήσους της Χαλκιδικής εναλλάξ με βάρκες που έπαιρναν από τον Πρόβλακα, την Τρυπητή, τη Βουρβουρού και τον Άγιο Νικόλα. Συνεργάζονταν κυρίως με την Εθνική Πολιτοφυλακή που διοικητής της ήταν ο Πολυγυρινός Κύρκος Αικατερινάρηςxxxviii. Η ομάδα της Ε.Π. στη ΒΑ Χαλκιδική αποτελούνταν από τρία άτομα που έπαιρναν μέρος στις επιχειρήσεις του ΕΛΑΝ. Ανάμεσά τους ήταν και ο Ιερισσιώτης Βασίλειος Δάλλας. Η οργάνωση σταδιακά άρχισε να επεκτείνει τη δράση της με επαφές στη Θάσο, στην Καβάλα, στο Σταυρό και στη Θεσ/νίκη.
Στις 10 Ιουλίου του 1943 Βρετανικές και Αμερικανικές δυνάμεις εισβάλλουν στην Ιταλία . Στις 8 Σεπτεμβρίου η Ιταλία συνθηκολογεί με τους Συμμάχους. Έτσι τερματίζεται η Ιταλική Κατοχή στην Ελλάδα. Ο Γερμανικός κατοχικός στρατός, για να καλύψει το κενό που άφησαν οι Ιταλοί, αναγκάζεται να συμπτυχτεί γύρω από στρατηγικές τοποθεσίες και αστικά κέντρα, αφήνοντας ουσιαστικά ελεύθερες πολλές περιοχές της Ελλάδας.
Το ΕΛΑΝ επέκτεινε τη δράση του και δημιούργησε καινούργια φυλάκια στις ακτές της Χαλκιδικής και στο Α.Ο.. Η δράση του αντάρτικου ναυτικού πήρε πιο δυναμική μορφή από τον Αὐγουστο του 1943. Τον μήνα αυτόν έφθασε στον Πρόβλακα ένα επίτακτο πετρελαιοκίνητο σκάφος με οικοδομικά υλικά. Άντρες του ΕΛΑΝ επιτέθηκαν και το κατέλαβαν. Το έκρυψαν στη Βουρβουρού. Το φορτίο δόθηκε σε αντάρτικες ομάδες και στους κατοίκους της περιοχής. Το πολεμικό υλικό που είχε πλούτισε τον φτωχό, ως τότε, οπλισμό του ΕΛΑΝ, και τα βαρέλια με τα καύσιμα στάθηκαν πολύτιμα στην οργάνωση. Το πλοίο το ονόμασαν «Χαλκιδική» και έμεινε στο στόλο του ΕΛΑΝ ως το τέλος του πολέμου. Αργότερα κατέλαβαν το πλοίο «Άγιος Αθανάσιος» στον Άγιο Δημήτριο (Πυργαδίκια) που καταχράστηκε από τους ιδιοκτήτες του ένας Έλληνας συνεργάτης των Γερμανών και το επέστρεψαν στον ιδιοκτήτη του.

Lexar:ΕΛΑΝ ΜΙΚΡΕΣ ΦΩΤ:Ματζώνας, ΕΛΑΝ:1944_Ε.Λ.Α.Ν._ΧΑΜΑΪΔΟΣ.Ν..jpg
1944. Ο Ιερισσιώτης Ελανίτης Κων/νος Α. Ματζώνας,(ή Μπούρμπουλας), με πηλίκιο του ΕΛΑΝ. Φωτογραφία του Ν. Χαμαϊδού.


Στο δεύτερο εξάμηνο του 1943 δόθηκε διαταγή να βοηθήσει το ΕΛΑΝ, σε τρόφιμα και πυρομαχικά, τις αντάρτικες ομάδες του ΕΛΑΣ της Α. Μακεδονίας που περνούσαν δύσκολα λόγω των εκκαθαριστικών επιχειρήσεων των Βουλγάρων. Γι΄ αυτό τον σκοπό χρησιμοποίησε το γρηγορότερο σκάφος του, την «Ξελογιάστρα», που είχαν κλέψει κάποιοι μαυραγορίτες από έναν Έλληνα της Καβάλας και κατάσχεσε στη συνέχεια το ΕΛΑΝ. Σε μία αποστολή του προς τις ακτές της Α. Μακεδονίας, έμεινε ακυβέρνητο λόγω προβλήματος στη μηχανή και πιάστηκε από γερμανικό καταδιωκτικό που είχε έδρα το Σταυρό. Πέρασαν το πλήρωμα για μαυραγορίτες και κατάσχεσαν το σκάφοςxxxix. Το πλήρωμα κατάφερε αργότερα να δραπετεύσει και να φθάσει οδοιπορώντας στον Πρόβλακα (Νέα Ρόδα).

Lexar:ΕΛΑΝ ΜΙΚΡΕΣ ΦΩΤ:Ξελογιάστρα:ελαν Ξελογιάστρα,jpg.jpg
Το σκάφος του ΕΛΑΝ “Ξελογιάστρα” στο λιμάνι της Καβάλας.

Το Δεκέμβριο του 1943 άνδρες του ΕΛΑΝ κατέλαβαν στη Δάφνη του Αγίου Όρους το σκάφος «Άγιος Δημήτριος» με 20 τόνους σιτάρι και αιχμαλώτισαν τους 2 Γερμανούς στρατιώτες που το συνόδευαν. Οι Ελανίτες έδωσαν το μισό φορτίο στους μοναχούς και το άλλο μισό το μοίρασαν στους κατοίκους των χωριών. Βρήκαν άφθονο οπλισμό και το πλοίο εντάχθηκε στο στόλο του αντάρτικου ναυτικού.
Νέοι Επονίτες επάνδρωσαν την εποχή αυτή το ΕΛΑΝxl, όπως οι Ιερισσιώτες: Βασίλειος Πασχαλίδης (Σίγγερ), Αργύρης Μητρόπουλοςxli, Ιωάννης Τερτυλίνης, Χρήστος Χαλέβας, Κώστας Ματζώνας, Θεόδωρος Γκατζώνης, Βασίλειος Ψέμμας, Ιωάννης Ψέμμας, Αλέκος Χασάπηςxlii κ.α..
Το μεγαλύτερο ποσοστό των αγωνιστών της οργάνωσης αποτελούταν από νέα παιδιά της Θάσου και της περιοχής της Ιερισσούxliii.
Οι Γερμανοί δέχονται παντού την πίεση των αντάρτικων ομάδων και συμπτύσσονται. Για να καλυφθεί το κενό που άφησαν έδωσαν την άδεια σε Βουλγαρικές δυνάμεις κατοχής, να προωθηθούν στα δυτικά του Στρυμόνα. Στην Ιερισσό εγκαθίσταται ένα βουλγαρικό τάγμα.
Στις αρχές του 1944 δημιουργείται ο πρώτος μικρός στόλος του ΕΛΑΝ με τα σκάφη «Χαλκιδική», «Θάσος» και «Αμμουλιανή». Κάθε σκάφος έχει 16 άντρες και 2 οπλοπολυβόλα. Σε μια ριψοκίνδυνη αποστολή με ισχυρή τρικυμία γύρω από τον Άθωνα, ο φοιτητής της ιατρικής Τάκης Μήλιος που εργαζόταν στο ανθελονοσιακό συνεργείο της Ιερισσού, έδωσε το παρατσούκλι στον καπετάν Σαράντη, καπετάν Φουρτούνα, για να τονίσει έτσι τις ικανότητές του στη ναυσιπλοΐα σε δύσκολες καιρικές συνθήκες.
Στις αρχές του Απρίλη του 1944, δύο αγήματα Ελανιτών με διοικητή τον καπετάν Μιλτιάδη Σοφιανόxliv, παρενοχλούν συστηματικά τους Γερμανούς των Καρυών του Αγίου Όρους και λίγο αργότερα το γερμανικό φυλάκιο του Ακράθωνα. Ύστερα από μερικές ημέρες η Γερμανική φρουρά των Καρυών υποχώρησε στο φυλάκιο του Ακράθωνα. Η τακτική αυτή συνεχίσθηκε μέχρι τον Ιούλιο του ίδιου έτους.
Η κύρια βάση του ΕΛΑΝ αυτή την εποχή είναι στον Άγιο Δημήτριο (Πυργαδίκια).

Lexar:ΕΛΑΝ ΜΙΚΡΕΣ ΦΩΤ:Ιερισσιώτες Ελανίτες στα Ν. Μουδανιά:ΕΛΑΝ 1945 Ιερισσιώτες.jpg
Ιερισσιώτες Ελανίτες στα Νέα Μουδανιά τον Οκτώβριο του 1944. Όρθιοι από αριστερά: Χρήστος Ψέμμας, Στυλιανός Μπίκας, Στυλιανός Ψέμμας, Αριστείδης Γιώργου, Χρήστος Χαλέβας, Αλέκος Χασάπης, Βασίλης Παντελιάδης, Βασίλης Σταθάκος, Στέργιος Κόνσουλας, Αργύρης Μητρόπουλος. Καθιστοί από αριστερά: Θεόδωρος Γκατζώνης, Στέλιος Βεργίνης, Βασίλης Πάππας, Κώστας Σουλτάνης [ Φωτογραφία της Σ. Γιώργου & Ν. Μητρόπουλου]

Στις 12 Μαΐουxlv, κοντά στην Ι.Μ. Διονυσίου, καταλήφθηκε από δυνάμεις του ΕΛΑΝ υπό τον καπετάν Μιλτιάδη Σοφιανόxlvi, το επίτακτο σκάφος «Άγιος Νικόλαος». Η λεία από το πλοίο ήταν σημαντική για τα δεδομένα της εποχής. Μεγάλος αριθμός σε πολεμικό υλικό και πολεμοφόδια, στρατιωτικός και πολιτικός ρουχισμός, 1 πεδινό πυροβόλο, 1 τόνος πούρα Αβάνας, 1 τόνος ελληνικά τσιγάρα, 4 τόνοι αλεύρι, 7 τόνοι μπύρα, σαμπάνιες κ.α. ποτά, μεγάλος αριθμός καυσίμων, τσιμέντων, φαρμάκων, κ.α.π.. Στα Πυργαδίκια οι άντρες του αντάρτικου ναυτικού ξεφόρτωναν 3 μερόνυχτα. Τα λάφυρα αυτά εφοδίασαν τις μονάδες του ΕΛΑΝ και του ΕΛΑΣ Χαλκιδικής, καθώς και τους πολίτες των χωριών.
Συγκροτήθηκαν τώρα και εξοπλίστηκαν τρεις μικροί στολίσκοι. Ο κάθε στολίσκος αποτελούνταν από τρία, αξιόμαχα για αντάρτικο, σκάφη.
Οι κύριες δυνάμεις και η διοίκηση του ΕΛΑΝ προωθήθηκαν στην Ιερισσό, που είχε ελευθερωθεί εν τω μεταξύ από τους Γερμανούς, και στα φυσικά λιμάνια του κόλπου της Ιερισσού, Φράγκο και Πλατύ. Στον κόλπο του Αγίου Όρους παρέμειναν οι βάσεις στα Πυργαδίκια και στη Βουρβουρού.
Στις 3 Ιουλίου του 1944, η Πολιτική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης (ΠΕΕΑ), ανέλαβε την ανασυγκρότηση του ΕΛΑΝxlvii, διατάσσοντας την ίδρυση Ναυτικής Υπηρεσίας. Συγκροτούνται έτσι οι εξής Μοίρες του ΕΛΑΝxlviii:
-1η Μοίρα Πελοποννήσου-Ζακύνθου.
-2η Μοίρα Δυτικής Στερεάς-Ιονίων Νήσων.
-3η Μοίρα Ευβοϊκού-Σαρωνικού-Κορινθιακού.
-4η Μοίρα Πηλίου-Παγασητικού.
-5η Μοίρα Θερμαϊκού-Χαλκιδικής.
-6η Μοίρα Ανατολικής Μακεδονίας-Δυτικής Θράκης.
- Ανεξάρτητη Μοίρα Αργολικού-Ερμιονίδος.
-Ανεξάρτητος Στολίσκος Μαλιακού.
Ουσιαστικά η ΠΕΕΑ διέσπασε το ΕΛΑΝ της περιοχής της Ιερισσού σε δύο Μοίρες, την 5η και την 6η με πρόθεση η μία να αναλάβει επιχειρησιακά την περιοχή της Χαλκιδικής και η άλλη την Α. Μακεδονία και τη Θράκη. Όμως τα επιτελικά σχέδια της ΠΕΕΑ δεν ολοκληρώθηκαν. Οι δύο Μοίρες ως το τέλος του πολέμου δρούσαν σε συνεργασία, ως μία μονάδα υπό ενιαία διοίκηση και έδρα την Ιερισσό. Η κύρια περιοχή της δραστηριότητάς τους ήταν από τον νομό Καβάλας και τη Θάσο ως το Πόρτο Κουφό, ενώ στο τέλος της Κατοχής έφτανε ως την Θεσσαλονίκη. Αναμφισβήτητα είχαν την πιο αξιόλογη δράση από όλες τις υπόλοιπες Μοίρες του ΕΛΑΝ.
Τα συμμαχικά στρατεύματα παρελαύνουν σε όλη την Ευρώπη. Οι Γερμανοί σιγά- σιγά υποχωρούν. Από τον Μάιο ως τον Ιούλιο συλλαμβάνονται από το ΕΛΑΝ επτά μεγάλα επίτακτα από τους Γερμανούς σκάφη και πολλά μικρότερα. Το σημαντικότερο σκάφος που καταλήφθηκε την περίοδο αυτή ήταν έξω από το Πόρτο Κουφό, το σιδερένιο γερμανικό πλοίο «Αδόλφος». Το μετονόμασαν σε «Χολομώντα». Επίσης ένα άλλο δυνατό σκάφος που κυριεύτηκε έξω από το Στρατώνι ήταν το επίτακτο ρυμουλκό «Ζέφυρος». Καπετάνιος του ανέλαβε ο Ιερισσιώτης Δημήτριος Α. Κοντογιάννηςxlix. Τα λάφυρα σε στρατιωτικό υλικό, καύσιμα και τρόφιμα, ήταν άφθονα. Αξίζει να αναφερθεί η κατάληψη του πλοίου «Άγιος Γεώργιος» με φορτίο 200 τόνους σιτάρι. Το φορτίο αυτό μοιράστηκε στους κατοίκους των χωριών. Το αντάρτικο της θάλασσας κυριαρχούσε από τον Ιούλιο του 1944 στο ΒΑ Αιγαίο.

Lexar:ΕΛΑΝ ΜΙΚΡΕΣ ΦΩΤ:Ατμάκατος του ΕΛΑΝ:ΕΛΑΝ Θεσσαλονίκη.jpg
1944, απελευθέρωση. Ατμάκατος με άνδρες του ΕΛΑΝ Χαλκιδικής μπροστά από το λιμάνι της Θεσσαλονίκης. Στα δεξιά το ξενοδοχείο “Ματζέστικ” που επιτάχθηκε από το ΕΛΑΝ. Αριστερά φαίνεται ο Ιερισσιώτης Δημήτριος Α. Λαγόντζος, μπροστά στο κέντρο ο Γεώργιος Α. Λαγόντζος, και δίπλα του πίσω, πιθανόν, ο Δημήτριος Λαζαρίνης. Φωτογραφία από το λεύκωμα “Θεσ/κη 1944, Τα φωτογραφικά ντοκουμέντα του J. Lieberg”.


Στις 20 Ιουλίου οι Γερμανοί υποχώρησαν από το Άγιο Όρος και άγημα του ΕΛΑΝ ύψωσε την ελληνική σημαία στον Ακράθωνα.
Από την ημερομηνία αυτή οι Γερμανικές κατοχικές δυνάμεις κατείχαν στην περιοχή της δράσης του αντάρτικου ναυτικού, το λιμάνι του Σταυρού και το φυσικό οχυρό λιμάνι του Πόρτο Κουφό.
Στην Ιερισσό το επίτακτο πετρελαιοκίνητο σκάφος «Άγιος Δημήτριος» μετατράπηκε σε πλωτό νοσοκομείο του ΕΛΑΝ. Τη θέση του γιατρού ανέλαβε ο υφηγητής ιατρικής του ΑΠΘ, Ν. Ψύχος με συνεργάτες μία νοσοκόμα και δύο βοηθούς. Ο μεγάλος αριθμός εθελοντών ανάγκασε τη διοίκηση της 6ης Μοίρας να συστήσει στην έδρα της, την Ιερισσό, σχολές μαθητείαςl. Έτσι ξεκίνησε να λειτουργεί σχολή σηματουργών. Μαθητές ήταν οι Επονίτες με γυμνασιακή μόρφωση από την Ιερισσό Ιωάννης Τερτυλίνης, Αργύρης Μητρόπουλος, Παντελής Παντελιάδης, Θεόδωρος Γκατζώνης, Αλέκος Χασάπηςli, κ.α.. Την ίδια περίοδο και ως το Φεβρουάριο του 1945 λειτουργούσε με επιτυχία και σχολή ναυτιλίας.
Στις 30 Ιουλίου ένα γερμανικό πολεμικό σκάφος τύπου Lighter (είδος μαούνας κατασκευασμένο από τσιμέντο) με βαρύ οπλισμό μπήκε στον κόλπο του Αγίου Όρους και προσέγγισε την Αφισιά (Σάρτη). Ο δάσκαλος του χωριού ειδοποίησε το ΕΛΑΝ και με κοινή προσπάθεια με άντρες του ΕΛΑΣ, αιφνιδίασαν τους Γερμανούς στην παραλία. Το πλοίο κατάφερε να απομακρυνθεί αφήνοντας πίσω του 2 νεκρούς και 9 αιχμαλώτους. Ανάμεσά τους και ο καπετάνιος.

Lexar:ΕΛΑΝ ΜΙΚΡΕΣ ΦΩΤ:ΕΛΑΝ Λασκαρίδης.jpg
Ελανίτες της VI Μοίρας το 1944 στη Θεσσαλονίκηlii. Στη μέση διακρίνεται ο Άγγελος Λασκαρίδης από την Ποταμιά της Θάσου. Ο Άγγελος Λασκαρίδης με τον αδελφό του Γιάννη εγκαταστάθηκαν στα δύσκολα χρόνια της Κατοχής στην Ιερισσό. Ο Γιάννης έμεινε για εργασία στην κωμόπολη της Ιερισσού ενώ ο Άγγελος μετακινήθηκε στη Θεσσαλονίκη για σπουδές. Στα μέσα του 1943 εντάσσονται τα δύο αδέλφια στο ΕΛΑΝ Ιερισσού. Ο Άγγελος μετά την κατάληψη του λιμένα Θεσσαλονίκης από το ΕΛΑΝ εκτέλεσε χρέη λιμενάρχη Θεσσαλονίκης με τη βοήθεια του καπετάν Μιλτιάδη του Σοφιανού.

Ως τον Αύγουστο του 1944 το ΕΛΑΝ Ιερισσού κυρίευσε 15 επίτακτα πλοία και αιχμαλώτισε 40 Γερμανούς. Την ίδια εποχή προσχώρησαν στις τάξεις του εθελοντικά 10 πλοία. Μόνο η Νέα Μηχανιώνα έστειλε 5 ανεμότρατες με επικεφαλής καπετάνιο τον Γιάννη τον Χοντρό(;)liii.
Στις 29 Αυγούστου ελανίτικα καράβια εντόπισαν ανοιχτά της Μ. Λαύρας ένα γερμανικό δεξαμενόπλοιο. Απ΄ ό,τι εξακριβώθηκε ήταν ακυβέρνητο χωρίς πλήρωμα. Στ΄ αμπάρια του είχε 150 τόνους βενζίνα και 10 τόνους άλλα καύσιμα. Τεράστιας αξίας λάφυρο την εποχή αυτή. Το ρυμούλκησαν στο Στρατώνι, όπου στάθμευε ακινητοποιημένη, λόγω έλλειψης καυσίμων, μία μηχανοκίνητη μοίρα αυτοκινήτων του ΕΛΑΣ. Η ποσότητα αυτή της βενζίνης έλυσε το πρόβλημα όλων των μεραρχιών του ΕΛΑΣ στη Β. Ελλάδα.
Η διοίκηση του ΕΛΑΝ στεγαζόταν τώρα στο σπίτι του Αναγνώστου στην Ιερισσό. Στη δύναμή του είχε τρεις στολίσκους από 4 σκάφη εξοπλισμένα, 20 πλοία βοηθητικά μεταγωγικά και ένα πλωτό νοσοκομείο. Συνολικά η έμψυχη δύναμή του έφτανε, κατά τον Σαράντη Σπίντζο, τους 500 άντρες, αλλά διαφορετικές αρχειακές πηγές αναφέρουν ότι στο τέλος του πολέμου η 6η Μοίρα διέθετε 200 άντρες και η 5η ναυτική Μοίρα 100liv, ή 90lv. Η διαφορά αυτή μπορεί να προήλθε επειδή στο έμψυχο υλικό του ΕΛΑΝ συμμετείχε άρρηκτα συνεργαζόμενη και η ΕΠΟΝ της περιοχήςlvi.

Lexar:ΕΛΑΝ ΜΙΚΡΕΣ ΦΩΤ:ΕΠΟΝ Σημαία:ΕΠΟΝ ΙΕΡΙΣΣΟΥ δ.jpg
Η σημαία της ΕΠΟΝ Ιερισσού. Έχει πρόσφατα συντηρηθεί και σύντομα θα επιστρέψει στην Ιερισσό.

Η ΕΠΟΝ της Ιερισσού θεωρούνταν μία από τις σημαντικότερες στη Χαλκιδική. Οι δράσεις της ήταν πολλές, αλλά η σημαντικότερη ήταν η στελέχωση και η αρωγή που έδινε στο ΕΛΑΝ. Μέληlvii της ήταν οι: Ιωάννης Δάλλας του Χρήστου, Χρήστος Δεσλής του Γεωργίου, Θεόδωρος Θεοχάρης του Γεωργίου, Μαρίκα Κουτσούπη του Αστερίου, Μαρίκα Παπαδοπούλου του Ιωάννη, Εμμανουήλ Παπαστεργιανός του Στεργιανού, Τριγώνα Παπαστεργιανού του Νικολάου, Σουλτάνα Σαραφιανού του Αστερίου, Δήμητρα Τσιότσιου του Ιωάννη, Ελένη Τσιριγώτη του Αθανασίου, Βενετία Χασάπη του Αριστείδη, Μαρίκα Χασάπη του Γεωργίου, Ιωάννης Χασάπης του Γεωργίου, Αθηνά Χατζηδημητρίου του Βασιλείου, Όμηρος Αποστολίδης του Ιωάννη, Νικόλαος και Κων/νος Καφετζής, κ.α.π.. Αξιοσημείωτη ήταν η δράση της ΕΠΟΝ Ιερισσού στον καλλιτεχνικό και ψυχαγωγικό τομέα στα δύσκολα χρόνια της Κατοχής. Υπό την καθοδήγηση του Ιωάννη Τσιριγώτη, οργανώθηκαν «καλλιτεχνικά συγκροτήματα, θίασοι, χορωδίες, μαντολινάτες, εορτές ψυχαγωγίας…lviii» κ.α.. Ένα έργο που έκανε εντύπωση και ανέβασαν μπροστά στους Γερμανούς ήταν η «Σκλάβα» του Περισιάδη. Εκτός του Ι. Τσιριγώτη συμμετείχαν οι: Αργυρή Κουτσογιώργη, ο Δημήτριος Α. Χασάπης, κ.α.. Ο νεαρός τότε Δ. Χασάπης, στο τέλος της παράστασης, φώναξε με σθένος μπροστά στους Γερμανούς και στους Βουλγάρους: «ελευθερία ή θάνατος έσκουζε το καριοφίλι»lix. Ο θίασος της ΕΠΟΝ έδωσε θεατρικές παραστάσεις στην Μ. Παναγία, Αρναία, Αμμουλιανή, Στρατώνι, Γομάτι, Ουρανούπολη και Νέα Ρόδα. Οι εισπράξεις διαθέτονταν για τις ανάγκες του ΕΛΑΣ/ΕΛΑΝ. Εκδιδόταν επίσης από την ΕΠΟΝ, η εφημερίδα "Νέα Γενιά"lx, με υπεύθυνο τον Ιωάννη Γ. Χασάπη, καθώς και προκηρύξεις που τις πετούσαν στα φυλάκια των Βουλγάρων και των Γερμανώνlxi. Ιδρύθηκε λαϊκό φαρμακείο, στην οικία του Περικλή Βεργίνη, με φαρμακοποιό τον Σωκράτη Νανουδάκη, κ.π.α..


Lexar:ΕΛΑΝ ΜΙΚΡΕΣ ΦΩΤ:Επονίτες του ΕΛΑΝ:Επονίτες του ΕΛΑΝ.jpg
Επονίτες του ΕΛΑΝ με Αμερικανό ναύτη στη Θεσσαλονίκη. Αριστερά διακρίνεται ο Ιερισσιώτης Κώστας Σουλτάνης και πάνω δεξιά ο Γεώργιος Λαγόντζος. Φωτογραφία από την εφημερίδα “Λεύτερα Νιάτα” της ΕΠΟΝ Μακεδονίας στις 1 Ιανουαρίου του 1945.

Στις 8 Σεπτεμβρίου του 1944, ο Σοβιετικός στρατός εισέβαλε στη Βουλγαρία. Την άλλη μέρα καταλύθηκε η φασιστική κυβέρνηση της χώρας και η Βουλγαρία εισήλθε στη Σοβιετική σφαίρα επιρροής. Στις 13 Σεπτεμβρίου το 26ο Σύνταγμα του ΕΛΑΣ μπήκε θριαμβευτικά στην Καβάλα και ανέλαβε τη συνδιοίκηση της πόλης με τον Βουλγαρικό στρατό. Η περιοχή του Στρυμόνα συνέχισε να ελέγχεται από σημαντικές γερμανικές δυνάμεις. Για τον λόγο αυτόν η σύνδεση της υπόλοιπης Ελλάδας με την Καβάλα γινόταν κυρίως μέσω της Ιερισσού.
Τα μεσάνυχτα στις 13 με 14 Σεπτεμβρίου έφτασε με μυστικότητα το 31ο Σύνταγμα του ΕΛΑΣ στην Ιερισσό με δύναμη 300 αντρών και διοικητή τον Ταγματάρχη Νικηφόρο. Αποβιβάστηκαν τις πρώτες πρωινές ώρες σε 6 πλοία του ΕΛΑΝ και με επικεφαλής το «Χαλκιδική» κατευθύνθηκαν προς την Καβάλα. Οι άντρες του ΕΛΑΝ μόλις κατάλαβαν τον προορισμό τους, ξέσπασαν σε ζητωκραυγές και σε τραγούδια. Κάθε ίχνος μυστικότητας χάθηκε. Στις 14/9 το πρωί έφτασαν στην Καβάλα σε παράταξη και με υψωμένες τις Ελληνικές σημαίες. Ο λαός της τους υποδέχτηκε πανηγυρικά. Τώρα οι ελληνικές αντιστασιακές δυνάμεις απέκτησαν υπεροπλία μέσα στην πόλη της Καβάλας. Οι Βουλγαρικές δυνάμεις αποχώρησαν οριστικά μόλις στις 26 Οκτωβρίου του 1944.
Από τις 15 Σεπτεμβρίου δημιουργήθηκε τακτική συγκοινωνία Ιερισσού- Καβάλας από πλοία του ΕΛΑΝ. Καθημερινά επαναπατρίζονταν από το λιμάνι της Ιερισσού πλήθος Ελλήνων της Α. Μακεδονίας και της Θράκης που βρίσκονταν στη Μακεδονία ως πρόσφυγες.
Το ίδιο χρονικό διάστημα Θασίτες κυρίευσαν πέντε σκάφη που ναυπήγησαν οι Βούλγαροι στην Θάσο και τα έφεραν στην έδρα του ΕΛΑΝ στην Ιερισσό. Η διοίκηση τα επάνδρωσε και τα έδωσε στη φρουρά του Πλατύ.
Στις Ελανίτικες παρέες της περιοχής τραγουδιόταν το παρακάτω τραγούδι:
«Στους κάβους τα βαθιά νερά
Αντάρτες Ελανίτες
Παλεύουν για τη λευτεριά
Πνίγοντας τους φασίστες»
Όμως, σε όλη την Ελλάδα έγινε γνωστό το ΕΛΑΝ από το τραγούδι που αναφέρεται στην 3η ναυτική μοίρα του ΕΛΑΝ Κορινθιακού. Είναι γνωστό ως ο «Ύμνος του ΕΛΑΝ» σε μουσική του Μίκη Θεοδωράκη και στίχους του Πάνου Λαμψίδηlxii.

Lexar:ΕΛΑΝ ΜΙΚΡΕΣ ΦΩΤ:Ελανίτης ερυθρός  σταυρός:ΕΛΑΝ Θεσσαλονίκη.jpg
Ναύτης της VI Μοίρας του ΕΛΑΝ φρουρεί τα γραφεία του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού στην οδό Λεωφόρος Νίκης 41 στη Θεσσαλονίκη. Στον τοίχο οι 3 συμμαχικές σημαίες, 02 Νοεμβρίου 1944. Φωτογραφία από το λεύκωμα “Θεσ/κη 1944, Τα φωτογραφικά ντοκουμέντα του J. Lieberg”.

Οι Γερμανοί παντού οπισθοχωρούσαν. Στις 25 Σεπτεμβρίου τρία γερμανικά πλοία έπλεαν από τη Λήμνο στον Σταυρό κοντά στις ακτές του Α.Ο.. Το ΕΛΑΝ Ιερισσού ειδοποιήθηκε από τα παρατηρητήρια και αποφάσισε να τα χτυπήσει. Τα δύο γερμανικά καράβια ήταν επίτακτα και μετέφεραν στρατιώτες· το τρίτο ήταν καταδιωκτικό και έφερε βαρύ οπλισμό. Το ΕΛΑΝ έστησε ενέδρα στο ακρωτήριο «Αράπης» με 5 Ελανίτικα καράβια. Η ναυμαχία ξεκίνησε στις 4:00 μ.μ. και κράτησε 3 ώρες. Οι Ελανίτες αιφνιδίασαν τα 2 μεταγωγικά που έφεραν ασθενή οπλισμό και τους προξένησαν σοβαρές ζημιές. Οι Γερμανοί, από ό,τι μαθεύτηκε αργότερα στο Σταυρό, είχαν 20-25 νεκρούς και 50-60 τραυματίες. Οι Έλληνες είχαν ένα νεκρό· τον Αλέκο Χατζηιωάννουlxiii από την Αμμουλιανή, και τρεις τραυματίεςlxiv. Λίγο αργότερα κατάφεραν και έπιασαν, κατά την επιστροφή του από τον Σταυρό, το ένα από τα δύο επίτακτα μεταγωγικάlxv.
Τέλη Σεπτεμβρίου το ΕΛΑΝ Ιερισσού πήρε διαταγή από το Αρχηγείο της XI Μεραρχίας (όπου τώρα ανήκε διοικητικά), να αφήσει το ΒΑ Αιγαίο και να προωθηθεί στα δυτικά, προς τη Θεσσαλονίκη. Άφησε μικρές δυνάμεις στην Ιερισσό και από ένα φυλάκιο στο Άγιο Όρος, την Αμμουλιανή και στα Πυργαδίκια. Στις 3 Οκτωβρίου έφτασαν ο πρώτος και ο δεύτερος στολίσκος του στα Νέα Μουδανιά και εκεί δημιουργήθηκε η νέα του βάση. Στις 5 Οκτωβρίου οι Γερμανοί αποχώρησαν από το Πόρτο Κουφό και οχυρώθηκαν στη Νέα Μηχανιώνα (τελευταία βάση τους στη Χαλκιδική). Με διαταγή του Γενικού Αρχηγείου, το ΕΛΑΝ μετέφερε στις 15 Οκτωβρίου από τη Σκάλα Κατερίνης, το 51ο Σύνταγμα πεζικού του ΕΛΑΣlxvi στα Νέα Μουδανιά. Στις 18 Οκτωβρίου αποχώρησαν οι Γερμανοί από τη Νέα Μηχανιώνα και στις 30 Οκτωβρίου ελευθερώθηκε η Θεσσαλονίκη από τις δυνάμεις του ΕΛΑΣ.

Lexar:ΕΛΑΝ ΜΙΚΡΕΣ ΦΩΤ:Παρέλαση 2:ΕΛΑΝ 1944 ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ ΠΑΡΕΛΑΣΗ β.jpg
Παρέλαση του αντάρτικου ναυτικού (ΕΛΑΝ) στη Θεσ/κη. Στην πρώτη σειρά, στο κέντρο, διακρίνεται ο καπετάν Σαράντης Σπίντζος (καπετάν Φουρτούνας). Στη δεύτερη σειρά με το στεφάνι ο Ιερισσιώτης Αριστείδης Γιώργου και πίσω του ο Κων/νος Σουλτάνης. Φωτογραφία από το αρχείο του Λάζαρου Ακκερμανίδη.

Την ίδια ημέρα έπλευσε σημαιοστολισμένος ο στόλος του ΕΛΑΝ στο λιμάνι της Θεσσαλονίκης. Οι Ελανίτες απάλλαξαν από τα καθήκοντά τους τις προηγούμενες λιμενικές αρχές και ανέλαβαν τη φύλαξη του λιμανιού και το Λιμεναρχείο. Στη διοίκηση του Λιμεναρχείου μετείχε και ο καπετάν Μιλτιάδης Σοφιανός από την Αμμουλιανή. Άγημα του ΕΛΑΝ παρέλασε θριαμβευτικά στους δρόμους της συμπρωτεύουσας μέσα σε πανηγυρισμούς και σε ζητωκραυγές των Ελλήνων. Ο λαός στεφάνωνε τους Ελανίτες με δάκρυα χαράς στα μάτια.
Με τη συμφωνία της Βάρκιζας στις 12 Φεβρουαρίου του 1945 το ΕΛΑΝ παρέδωσε τα σκάφη στα προβλεπόμενα από τη συμφωνία σημεία και αφοπλίστηκε. Έκλεισε με αυτό τον τρόπο μία από τις λαμπρές σελίδες της ναυτικής μας ιστορίας και ιδιαίτερα της περιοχής της Ιερισσού.

Lexar:ΕΛΑΝ ΜΙΚΡΕΣ ΦΩΤ:Οι βάσεις το 1944:ΧΑΡΤΗΣ ΧΑΛΚΙΔΙΚΗΣ.jpg
Οι βάσεις του ΕΛΑΝ τον Σεπτέμβριο του 1944

Το αντάρτικο της θάλασσας στη Β. Ελλάδα, το μετέπειτα ΕΛΑΝ, γεννήθηκε, ανδρώθηκε και τελείωσε νικηφόρα τη δράση του, στη Χαλκιδική. Αποτελεί την κορυφαία αντίσταση στη θάλασσα την εποχή της Κατοχής. Η δυναμική και η ανάπτυξή του ήταν μεγάλη και μόνο λίγα χαρακτηριστικά περιστατικά καταφέραμε να περιγράψουμε στο κείμενό μας. Όταν ρώτησα την κα Βενετία Χασάπη, γιατί συμμετείχε στην Αντίσταση, μου είπε: Ήμασταν νέοι με όνειρα, θέλαμε να κάνουμε κάτι για την απελευθέρωση της πατρίδας, τίποτα άλλο! Το ίδιο μου απάντησε και ο Ελανίτης Θεόδωρος Γκατζώνης: Δε μπορούσαμε ως νέοι να μείνουμε αμέτοχοι, έπρεπε κάτι να κάνουμε! Τα γεγονότα του 1944 ήταν χρονικά πυκνά και πολλοί μελετητές έκριναν κάποιες πτυχές τους εσφαλμένα από τις επιτελικές πηγές. Παρ΄ όλο που στο τέλος της Κατοχής δόθηκε η διαταγή για τη διάσπαση και την ανάπτυξη του ΕΛΑΝ Β. Ελλάδας προς τη Θεσσαλονίκη και μέχρι τη Θράκη, το σχέδιο δεν ολοκληρώθηκε. Το αντάρτικο της θάλασσας στο Β. Αιγαίο ήταν μια υπόθεση καθαρά της περιοχής της Ιερισσού.
Το κύμα σήμερα σβήνει όπως άλλοτε στην μοναδική αμμουδιά της Ιερισσού. Όπως τα χρόνια, οι μνήμες και οι άνθρωποι. Έχουμε χρέος να κρατήσουμε τις μνήμες αυτών που αγωνίστηκαν για την πατρίδα και την ελευθερία.

Lexar:ΕΛΑΝ ΜΙΚΡΕΣ ΦΩΤ:Παρέλαση 1:Παρέλαση του ΕΛΑΝ.JPG
Παρέλαση του ΕΛΑΝ στη Θεσσαλονίκη. Διακρίνονται οι Ιερισσιώτες: Αριστείδης Γιώργου στεφανωμένος από τον κόσμο & πίσω του ο Κων/νος Σουλτάνης. Φωτογραφία από το αρχείο του Λάζαρου Ακκερμανίδη.


………………………………………………………
Παράρτημα 1
ΕΛΑΝΙΤΕΣ ΤΗΣ ΙΕΡΙΣΣΟΥ
Με τον νόμο 1285 τον Αύγουστο του 1982 αναγνωρίστηκαν οι αντιστασιακές οργανώσεις που έδρασαν στην Ελλάδα από το 1941 ως το 1944. Ανάμεσά τους ήταν και το ΕΛΑΝ. Στην κατάσταση των αντιστασιακών που αναγνωρίστηκαν από τη Νομαρχία Χαλκιδικής, βρίσκουμε τα εξής ονόματα Ιερισσιωτών που μετείχαν στο ΕΛΑΝlxvii:
  1. Βεργίνης Πέτρος του Θεολόγη
  2. Γιώργου Αριστείδης του Ιωάννη
  3. Γιώργου Θεολόγης του Ιωάννη
  4. Γκατζιώνης Θεόδωρος του Αστερίου
  5. Δάλλας Αλέξανδρος του Χριστοδούλου
  6. Κάλτσος Χαράλαμπος του Αθανασίου
  7. Κοντογιάννης Δημήτριος του Αργυρίου
  8. Κορτέσης Παναγιώτης του Σωτηρίου
  9. Κυριάκος Δημήτριος του Αποστόλου
  10. Λαγόντζος Γεώργιος του Αστερίου
  11. Λαγόντζος Δημήτριος του Αστερίου
  12. Λεμπίδας Αστέριος του Ιωάννη
  13. Λυμπίδας Θεόδωρος του Γεωργίου
  14. Μανάρης Νικόλαος του Δημητρίου
  15. Μαντζώνας Κων/νος του Αργυρίου
  16. Μανωλούδας Απόστολος του Δημητρίου
  17. Μαραγκός Γεώργιος του Δημητρίου
  18. Μητσάκα Μονεμβασιά του Ιωάννη
  19. Μπίκας Παναγιώτης του Γεωργίου
  20. Μπίκας Στυλιανός του Γεωργίου
  21. Μπλες Νικόλαος του Δημητρίου
  22. Παπαστεριανός Κων/νος του Γεωργίου
  23. Παπαστεριανός Νικόλαος του Γεωργίου
  24. Πάππας Βασίλειος του Χρήστου
  25. Σουλτάνη Αργυρή του Νικολάου
  26. Σουλτάνης Κωνσταντίνος του Γεωργίου
  27. Σουλτάνης Μιλτιάδης του Κων/νου
  28. Σταθάκος Βασίλειος του Αριστείδη
  29. Τίμενης Κων/νος του Προδρόμου
  30. Χαμαϊδού Βασιλική
  31. Χασάπης Αλέξανδρος του Γεωργίου
  32. Ψέμμας Δημήτριος του Αστερίου
  33. Ψέμμας Δημήτριος του Βασιλείου
  34. Ψέμμας Ιωάννης του Βασιλείου
  35. Ψέμμας Νικόλαος του Ιωάννου

Macintosh HD:Users:chrestoskarastergios:Desktop:14ο Κύτταρο:ΕΛΑΝ ντοκ. όλα:Ε.Λ.Α.Ν:IMG_6519.JPG
Το μετάλλιο που απένειμε η Νομαρχία Χαλκιδικής το 1982 στον Κων/νο Σουλτάνη του Γεωργίου για την δράση του στο ΕΛΑΝ. [Φωτογραφία του Ι. Βεργίνη]


Από την Αμμουλιανή αναγνωρίστηκαν ως μέλη του ΕΛΑΝ οι:
  1. Κωνσταντούλιας Στυλιανός του Δημητρίου
  2. Μιγγίρης Θεόδωρος του Δημητρίου
  3. Σοφιανός Χρήστος του Αποστόλου
  4. Σπυρόπουλος Ευστράτιος του Σπυρίδωνος
  5. Κουρέντας Πέτρος του Γρηγορίου


Από το Στρατώνι αναγνωρίστηκαν ως μέλη του ΕΛΑΝ οι:
  1. Δουκάκης Ιωάννης του Μιλτιάδη
  2. Λαμπράκης Ζαφείριος του Χρήστου
  3. Πλανάκης Νικόλαος του Θεοδώρου
Από τα Νέα Ρόδα αναγνωρίστηκε ως μέλος του ΕΛΑΝ ο Μπούλης Ανδρέας του Μικέ.
Συνολικά από το νομό Χαλκιδικής αναγνωρίστηκαν 51 αγωνιστές του ΕΛΑΝ που κατάθεσαν τα χαρτιά τους το 1982. Από αυτούς οι 35 είναι από την Ιερισσό.
Παράρτημα 2
Εκτελεσθέντες Ιερισσιώτες στην Κατοχή.


Σύμφωνα με τον πίνακα εκτελεσθέντων 1941- 1945, της Νομαρχίας Χαλκιδικής του 1945, εκτελέσθηκαν οι εξής Ιερισσιώτες από τους Γερμανούς στο στρατόπεδο του « Παύλου Μελά»:
-Αντωνίου Αστέριος του Ιωάννου,
-Πάππας Ελευθέριοςlxviii (ή Δημήτριοςlxix) του Βασιλείου.
Από τους Βουλγάρους στην Ιερισσό εκτελέσθηκε ο Βενέτης Αργύριος του Ιωάννουlxx.

Lexar:ΕΛΑΝ ΜΙΚΡΕΣ ΦΩΤ:Μνημείο του ΕΛΑΝ στην Αντίκυρα.jpg
Μνημείο του ΕΛΑΝ στην Αντίκυρα Βοιωτίας.


Το άρθρο δημοσιεύθηκε στο τοπικό πολιτισμικό περιοδικό "Κύτταρο Ιερισσού", τεύχος 14/2016. 




i Τον υπότιτλο τον δανείστηκα από το τραγούδι «Ο ύμνος του ΕΛΑΝ». Μουσική Μίκης Θεοδωράκης, στίχοι Πάνος Λαμψίδης. Πηγή: https://youtu.be/1ov81l3svco
ii Αλέξανδρος Παπαγεωργίου, Αναμνήσεις από τον πόλεμο του 1940, εφ. “Πολίτης”, τ. 10ο, Οκτώβριος 2000.
iii Σκοτώθηκε στις 9 Μαρτίου του 1941 σε ηλικία 23 χρ.
iv Σκοτώθηκε στις 9 Δεκεμβρίου του 1940 σε ηλικία 21 χρ.
v Σκοτώθηκε στις 15 Μαρτίου του 1941 σε ηλικία 32 χρ.
vi Σκοτώθηκε στις 9 Δεκεμβρίου του 1940 στο Πόγραδετς σε ηλικία 26 χρ.
vii Τα στοιχεία πάρθηκαν από απαντητική επιστολή της Δ.Ι.Σ. μετά από σχετικό ερώτημα.
viii Αργύρης Παπαργύρης, ανέκδοτο ημερολόγιο πολέμου. Ο Αργύρης Παπαργύρης, κάτοικος Ιερισσού, υπηρέτησε στο 66ο Σύνταγμα Πεζικού.
ix Προσωπική μαρτυρία της Δήμητρας Κοντού Μήτρου, με την υπόδειξη σχετικών ντοκουμέντων, στον γράφοντα το 2010.
x Προσωπική μαρτυρία του Νικόλαου Παπαζαρία και της Μαίρης Παγώνη, με την υπόδειξη σχετικών ντοκουμέντων, στο γράφοντα το 2016. Την ίδια ημέρα εξέπνευσε και η σύζυγός του.
xi Παντελής Τσολοδήμος, Ενθυμήματα από τη Χαλκιδική, Θεσ/κη 1984, σ.139.
xii Ιωάννης Καραδήμος, βιογραφία, Ιανουάριος 2012, Αθήνα, σ.16.
xiii Άννα Μητσάκα, Από την εθνική αντίσταση στην Ιερισσό, περιοδικό «Κύτταρο Ιερισσού», τ.12/2015, σ.5.
xiv Το υποβρύχιο «Παπανικολής» κατά τη διάρκεια της Κατοχής βομβάρδισε στον κόλπο της Ιερισσού τις εγκαταστάσεις του εργοστασίου στο Στρατώνι. Με αυτό τον τρόπο ήθελε να περιορίσει την μεταφορά μεταλλεύματος από το Στρατώνι προς την Γερμανία.
xv Ο Γιάννης ο Κερκυραίος, όπως ήταν γνωστός λόγω της καταγωγής του, εξασκούσε το επάγγελμα του αρτοποιού στην Ιερισσό. Το εργαστήριό του το είχε στην παλιά αγορά της Ιερισσού. Στην οπισθοχώρηση του στρατού βοήθησε και περιέθαλψε πολλούς στρατιώτες και βοήθησε κατά τα πρώτα χρόνια της Κατοχής οικογένειες της Ιερισσού που ήταν σε ένδεια.
xvi Ιωάννης Καραδήμος, ό. π. , ο Ι. Καραδήμος του Βασιλείου, γεν. 1921, μετείχε ο ίδιος στη περίθαλψη των στρατιωτών και αργότερα στον ΕΛΑΣ.
xvii Άννα Μητσάκα, ό. π. , σ.5.
xviii W. B. “SandyTHOMAS, Με τόλμη για την ελευθερία, ελλην. έκδοση «εν πλώ», Μετάφραση-ιστορική έρευνα Γιώργος Σπανός, Αθήνα 2015, σ. 238-240.
xix Μέχρι πρόσφατα η επιστολή αυτή κοσμούσε τους τοίχους του Δ.Κ. Ιερισσού.
xx Δημήτριου Γ. Τσάμη, Άγιον Όρος. Προσέγγιση στην πρόσφατη ιστορία του, Θεσ/κη 1985, σ. 24-25.
xxi Δημήτριου Γ. Τσάμη, ό. π. , σ.26. Έγιναν δύο ακόμα απόπειρες, το 1943 και το 1944, από το Βουλγαρικό στρατό να εισέλθει στο Α.Ο..
xxii Η πληροφορία για το όνομα του γερμανού στρατιωτικού διοικητή ή υποδιοικητή στην Ιερισσό δόθηκε στο γράφοντα από την κα Κατίνα Ψυχογιού, τον Ελανίτη Θεόδωρο Γκατζώνη και τον κο Ιωάννη Μαρίνο. Γενικά στην Ιερισσό οι Γερμανοί, οι περισσότεροι από την Αυστρία, άφησαν καλές αναμνήσεις, αν και κατακτητές. Για τον Γιάριν όσοι τον θυμούνται μιλούν για έναν φωνακλά αλλά καλοκάγαθο στρατιωτικό. Το ίδιο και για τον υπεύθυνο αξιωματικό στο γερμανικό φυλάκιο της Ουρανούπολης, τον Χανς.
xxiii Δημήτριου Γ. Τσάμη, ό. π. , σ. 37.
xxiv Κανατά Γιάννη, ΠΑΟ Χαλκιδικής, περιοδικό «Πολύγυρος», τ. 79/2015, σ. 14.
xxv Ο Νικόλαος Πέτρου, γεννήθηκε το 1892 στο Τσακνοχώρι (σημ. Ανθοχώρι) του νομού Κοζάνης. Σπούδασε στη Μεγάλη του Γένους Σχολή στη Κωνσταντινούπολη και μιλούσε άπταιστα πέντε γλώσσες. Έκανε λαμπρές σπουδές σε διάφορες σχολές αλλά τον ενδιέφερε κυρίως η Βυζαντινή ιστορία. Σε μια από τις πολλές επισκέψεις του στο Άγιο Όρος γνώρισε την Άννα Σταθάκου από την Ιερισσό και την παντρεύτηκε. Το 1912 διορίστηκε δάσκαλος στην Ιερισσό και έμεινε στη θέση αυτή ως το τραγικό τέλος της ζωής του το 1944.
xxvi Παρμενίωνος Ι. Παπαθανασίου, «Για τον Ελληνικό Βορρά, Μακεδονία 1941-44, Εθν. Αντίσταση και Τραγωδία», τόμοι 2, εκδόσεις Παπαζήση, Αθήνα 1988, Εταιρεία Μελέτης Ελληνικής Ιστορίας, σ. 440-441.
xxvii Μαρτυρία του Νικόλαου Παπαζαρία & Παρμενίωνος Ι. Παπαθανασίου, ό. π., κ.α..
xxviii Πληροφορία του Κων/νου Παγώνη.
xxix Γιάννη Κανατά, «Τάκης Παλαμήδης», τ. 78ο/2014, περιοδικού «Πολύγυρος», σ.16.
xxx Άννα Μιτσάκα, Από την εθνική αντίσταση στην Ιερισσό, περ. «Κύτταρο Ιερισσού», τ. 12/2015, σ.5.
xxxi Ιωάννης Καραδήμος, ό. π., σ. 17.
xxxii Σαράντης Σπίντζος, ό.π., σ. 35.
xxxiii Προφορική μαρτυρία του Νικόλαου Παπαζαρία, γεν. 1929, στον γράφοντα, Αύγουστος 2016.
xxxiv Γεννήθηκε στο χωριό Ραχώνι της Θάσου το 1915. Στον πόλεμο του 1940-41 υπηρέτησε στο Πολεμικό Ναυτικό και μετά την παράδοση της Ελλάδας ανέπτυξε αντιστασιακή δράση αρχικά στη Θάσο και αργότερα στην περιοχή της Ιερισσού.
xxxv Σαράντης Σπίντζος (Καπετάν Φουρτούνας), ΕΛΑΝ. VI. Ναυτική Μοίρα, Καβάλα 1986, σ. 23.
xxxvi Αρχείο ΕΡΤ: από το Ντοκυμαντέρ "ΧΡΟΝΙΚΟ ΤΗΣ ΕΘΝΙΚΗΣ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗΣ" (1985), https://youtu.be/1QhrVTGYf2k , &Σαράντης Σπίντζος, ό.π., σ.21.
xxxvii Προσωπική μαρτυρία του Ελανίτη Αριστείδη Ι. Γιώργου στον γράφοντα τον χειμώνα του 1998.
xxxviii Πατέρας του γνωστού Πολυγυρινού αρχιτέκτονα και συνεργάτη του περιοδικού «Κύτταρο Ιερισσού», Γιάννη Αικατερινάρη.
xxxix Με την αποχώρηση του Γερμανικού στρατού από τον Σταυρό, το σκάφος βρέθηκε παρατημένο στην παραλία και ξαναεντάχτηκε ως το τέλος του πολέμου στο ΕΛΑΝ.
xl ΟΙ ΕΠΟΝΙΤΕΣ ΤΟΥ ΛΑΪΚΟΥ ΜΑΣ ΝΑΥΤΙΚΟΥ, εφ. «Λεύτερα Νιάτα», εκδότης Ε.Π.Ο.Ν. Μακεδονίας, 1/1/1945, σ.8.
xli Ο Αργύρης Μητρόπουλος έχει στο βιογραφικό του ένα σπουδαίο ποιητικό και συγγραφικό έργο στη Βουλγαρία. Ελπίζουμε σύντομα να κάνουμε μία αφιέρωση γι΄ αυτόν στο περιοδικό «Κύτταρο Ιερισσού».
xlii Σαράντης Σπίντζος, ό.π., σ.38.
xliii Μαρτυρία του Ελανίτη Θεόδωρου Γκατζώνη στον γράφοντα, το χειμώνα του 2010. Η πληροφορία αυτή επιβεβαιώνεται από την κατάσταση των αντιστασιακών του 1982, όπως τους αναγνώρισε η Νομαρχία Χαλκιδικής.
xliv Μήτσου Κάιλα, Μαρτυρίες Ε.Λ.Α.Ν., Στερνές υποθήκες των ηρώων μας, εκδόσεις Νέα Σύνορα, Αθήνα 1975, σ. 47.
xlv Εδώ υπάρχει μία ασυμφωνία στο χρονικό διάστημα της σύλληψης του «Άγιος Νικόλαος». Ὂ καπετάν Σαράντης αναφέρει ότι το περιστατικό έλαβε χώρα στις 12 Μαΐου, ενώ στο βιβλίο του Μήτσου Κάιλα, ό.π., σ.47, αναφέρεται ότι έγινε στις 13 Αυγούστου.
xlvi Μήτσου Κάιλα, ό.π., σ.47.
xlvii Κολοβός Γεώργιος, Η δράση του Ελληνικού Ναυτικού (Πολεμικού, Ανταρκτικού και Εμπορικού) κατά τη διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, Αθήνα, 2009, σ. 145.
xlviii Τα απομνημονεύματα του Καπετάν Ζαχαριά, Έτσι ξεκίνησε το ΕΛΑΝ, περιοδικό “αντί”, τ.50, Ιούλιος 1976, σ.22.
xlix Γιώργος Ζωγραφάκης, Πληροφορίες-μαρτυρίες-στοιχεία για την Εθνική Αντίσταση Στη Χαλκιδική, Ν.Α.Χ 2006, σ. 107.
l Κολοβός Γεώργιος, Η δράση του Ελληνικού Ναυτικού (Πολεμικού, Ανταρκτικού και Εμπορικού) κατά την διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, Αθήνα, 2009, σ.146.
li Σαράντης Σπίντζος, ό.π., σ.55, και προσωπική μαρτυρία του Ελανίτη Θεόδωρου Α. Γκατζώνη στον γράφοντα το 2010.
lii Νίκος Καρτάλης, Ο Θάσιος πολιτικός Άγγελος Λασκαρίδης, Θασιακά, τόμος 13, Καβάλα 2006, σ. 199.
liii Σαράντης Σπίντζος, ό.π., σ.64.
liv Περιοδικό “αντί”, τ.50, Ιούλιος 1976, σ. 22.
lv Κολοβός Γεώργιος, Η δράση του Ελληνικού Ναυτικού (Πολεμικού, Ανταρκτικού και Εμπορικού) κατά τη διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, Αθήνα, 2009, σ. 145.
lvi ΟΙ ΕΠΟΝΙΤΕΣ ΤΟΥ ΛΑΪΚΟΥ ΜΑΣ ΝΑΥΤΙΚΟΥ, εφ. «Λεύτερα Νιάτα», εκδότης Ε.Π.Ο.Ν. Μακεδονίας, 1/1/1945, σ.8.
lvii Γιώργος Ζωγραφάκης, ό.π., σ. 394.
lviii Γιώργος Ζωγραφάκης, ό.π., σ. 61, μαρτυρία Ιωάννη Τσιριγώτη.
lix Γιώργος Ζωγραφάκης, ό.π., σ. 123, μαρτυρία Αργυρής Κουτσογιώργη.
lx Πληροφορία του αρχιτέκτονα και ιστοριοδίφη Ιωάννη Κ. Αικατερινάρη & μαρτυρία της Επονίτισας Μαρίκας Γ. Χασάπη, Γιώργος Ζωγραφάκης, ό.π., σ. 119.
lxi Μαρτυρία του Αλέξανδρου Γ. Χασάπη, Γιώργος Ζωγραφάκης, ό.π., σ. 119.
lxii Αξίζει να το ακούσετε στην ηλ. διεύθυνση: https://youtu.be/1ov81l3svco
lxiii Κων/νος Χατζηιωάννου, Η ιστορία της Αμμουλιανής, Π. Σ. Αμμουλιανιωτών των εν Θεσ/κη, Θεσ/κη 1997, σ. 272 &Σαράντης Σπίντζος, ό.π., σ. 86-87.
lxiv Ο Κων/νος Χατζηιωάννου, ό.π., σ. 273, αναφέρει κι έναν τέταρτο τραυματία της ναυμαχίας, τον Αμμουλιανιώτη Γρηγόρη Συριανό.
lxv Κείμενα της Εθνικής Αντίστασης, τ. Α΄, σ. 434, & Σαράντης Σπίντζος, ό.π., σ.78.
lxvi 1500 άνδρες με τον οπλισμό τους.
lxvii Η κατάσταση αναφέρεται μόνο στους αντιστασιακούς που βρισκόταν εν ζωή ως το 1982 και κατέθεσαν σχετικά έγγραφα ή μαρτυρίες.
lxviii Έκθεση εκτελεσθέντων, Νομαρχία Χαλκιδικής, 1945, σ. 3.
lxix Υπάρχει αμφισβήτηση για το όνομα του Ελευθέριου Πάππα. Από πληροφορίες της Ιερισσιώτικης οικογένειας Πάππα, πιστεύεται ότι είναι ο Δημήτριος Πάππας του Βασιλείου.

lxx Γιάννης Μαρίνος, Ο Αργύρς της Χάδους, περιοδ. «Κύτταρο Ιερισσού», τ. 11/2015, σ. 6.

Δεν υπάρχουν σχόλια: